سالِ مرگ خاموش «پرداخت یارها»
سالِ مرگ خاموش «پرداخت یارها»
ایران نیوز 24: سال 1400 برای پرداخت‌یارها شروع سختی داشت. فروردین‌ماه شاپرک به ‌یکباره و بدون اعلام قبلی بیش از چهار هزار ترمینال پذیرندگان پرداخت‌یارها را بست.

تیرماه نیز ضربه سنگین‌تری بر پیکره پرداخت‌یاری زده شد. گرچه ابلاغ اجرای الزام اینماد کسب‌‌وکارهای اینترنتی برای پرداخت‌یارها را شاپرک اعلام کرد، اما این الزام از سمت مرکز توسعه تجارت الکترونیکی بود؛ این یعنی پرداخت‌یارها تنها می‌توانند به کسب‌وکارهایی درگاه بدهند که اینماد گرفته باشند. حوزه پرداخت‌یاری از همان روزهای ابتدای شکل‌گیری‌اش با چالش‌های متعددی همراه بود. با شروع فعالیت‌های رسمی پرداخت‌یارها، تضادها و تعارض‌های منافع نمایان شد.نخستین تضاد منافع زمانی خود را نشان داد که شرکت‌های پرداخت‌یار موظف به انعقاد قرارداد با شرکت‌های پی‌اس‌پی برای اتصال به سوئیچ شاپرک بودند. اگر بخواهیم به‌طور خلاصه در خصوص چالش‌های حوزه پرداخت‌یاری بگوییم، باید به مواردی همچون برخورد قهری رگولاتور با پرداخت‌یارها، اجباری‌شدن اخذ اینماد، اجباری‌شدن اخذ کد مالیاتی برای تمامی پذیرندگان و موارد دیگر اشاره کنیم.

پرداختن به چالش‌های حوزه پرداخت‌یاری بهانه‌ای برای برگزاری میزگردی با حضور مهدی شریعتمدار، رئیس هیئت‌مدیره انجمن فین‌تک و مدیرعامل جیبیت؛ مهدی فاطمیان، مدیرعامل و بنیان‌گذار زیبال؛ امید آقاجانی، مدیر بازاریابی شرکت تجارت الکترونیکی ارتباط فردا و حمیدرضا ترابیان، بنیان‌گذار و مدیرعامل شرکت تجارت الکترونیک رایبد ایرانیان شد تا نگاهی داشته باشیم به مسیری که پرداخت‌یاری از ابتدای شکل‌گیری‌اش تاکنون آمده و چالش‌هایی که با آن روبه‌رو شده است. به اعتقاد فعالان این حوزه، سال ۱۴۰۱ برای پرداخت‌یارها سال سختی خواهد بود و اگر این چالش‌ها به همین منوال ادامه پیدا کند، می‌توان این سال را «سالِ مرگ خاموش پرداخت‌یارها» نامید.

حوزه پرداخت‌یاری از آن حوزه‌هایی است که تقریباً از ابتدا با چالش و مسئله همراه بوده است. آقای شریعتمدار لطفاً به ما بگویید نگاه شما به چالش‌های این حوزه چگونه است؟ چرا وضعیت این حوزه با چالش‌های فراوانی روبه‌روست؟ آیا این چالش‌ها را متوجه رگولاتور می‌دانید؟

مهدی شریعتمدار: ابتدا خوب است وضعیت این حوزه را توصیف کنیم و بعد به چرایی‌ها بپردازیم. اکنون پرداخت‌یاری صنعتی است که دیگر توجیه‌پذیری ندارد و هر کس حساب‌وکتاب کند، می‌بیند سرمایه‌گذاری در این حوزه در شرایط کنونی به نتیجه نمی‌رسد و دلیل صد درصدی آن نحوه تنظیم‌گری است و هیچ دلیل دیگری ندارد. وقتی نگاه کنیم و ببینیم که یک کالا را می‌توانیم از بقالی بغلی با قیمت صفر تومان و با کیفیت بهتر و سرعت و امکانات بیشتر بخریم، ولی اگر از پرداخت‌یار بخریم باید پول بپردازیم و کیفیت و امکانات پایین‌تری بگیریم و سرعت هم کاهش یابد، عملاً عقل سلیم اجازه نمی‌دهد که کسی از پرداخت‌یار خرید کند؛ مجبور می‌شود خدمت را از پی‌اس‌پی بگیرد؛ به‌خصوص از زمانی که اینماد الزامی شد، سرعت آن‌بوردینگ که یکی از جذابیت‌های اصلی جلب مشتری به پرداخت‌یارها در دوره رشد کسب‌و‌کارها بود، دیگر وجود ندارد. کسب‌و‌کارهایی که خاکستری بودند و هنوز قانون و ضابطه نداشتند، از پرداخت‌یارها به‌عنوان یک سندباکس استفاده می‌کردند، ولی دیگر امکان این استفاده را ندارند.

اکنون با دو گزینه مواجه هستیم؛ خرید کالای‌ گران‌تر یا ارزان‌تر؟ آن هم در شرایطی که کالای بهتر ارزان‌تر است و کالای بدتر گران‌تر. در این شرایط پرداخت‌یاری بی‌معنی شده و کسانی هم که در آن حوزه فعالیت می‌کنند از قبل حضور داشته‌اند و بعید می‌دانم نفر جدیدی به این عرصه قدم بگذارد. چند نفر در ایام گذشته با من مشورت کردند و به خاطر جایگاهی که در انجمن داشتم در یک جلسه شفاف به آنها گفتم که هر کس بخواهد پولش را دور بریزد می‌تواند وارد این حوزه شود. این شرایط از کجا نشئت می‌گیرد؟ آیا  نهاد تنظیم‌گر متوجه این موضوع نیست؟ آیا پرداخت‌یاری موضوع مهمی برایش نیست؟ آیا آگاهانه دارد اقدامی انجام می‌دهد؟

برای من اصلاً قابل ‌قبول نیست که تصور کنم رگولاتور متوجه مسئله نباشد و نداند چه ‌کار دارد می‌کند. قبلاً می‌گفتیم «پی‌اس‌پی‌ها کارمزد صفر دارند، ولی ما می‌توانیم بدون اینماد سرویس بدهیم». ما به همین حد راضی بودیم و شاید پی‌اس‌پی‌ها ناراضی بودند؛ ولی وقتی شرایط را تغییر می‌دهید، باید باز هم تعادل به وجود آورید. این کار را اکنون انجام نداده‌اند. این‌طور نیست که ما در جلسات خودمان این نکات را هشدار نداده باشیم. بچه‌هایی که حضور داشتند، شاهدند که در جلسات با بانک مرکزی اولین حرفی که بنده به‌عنوان مسئول می‌زدم این بود که «تبعیض در تنظیم‌گری، برای ما کُشنده است». بحث می‌شد که «چرا داد می‌زنید؟ چرا شلوغ می‌کنید؟» می‌گفتم «ما داریم می‌میرم؛ تبعیض را بردارید و ما آرام خواهیم شد و دیگر شلوغ نمی‌کنیم.»

یعنی تبعیض بین پرداخت‌یار و پی‌اس‌پی؟

شریعتمدار: بله تبعیض بین پرداخت‌یار و پی‌اس‌پی است. ما به رگولاتور می‌گوییم این تبعیض را بردارد و بگذارد پرداخت‌یارها فعالیت کنند؛ یا اگر نمی‌توانند تبعیض را بردارند، سخت‌گیری‌هایشان را کاهش دهند و سهل‌گیری کنند. انکار نمی‌کنیم که پرداخت‌یاری در حال حاضر تنها نظام «چهارچوب‌محور» کشور است و بقیه نظام‌های مالی همگی «مجوزمحور» هستند. ولی فراموش نکنیم که اکنون پرداخت‌یاری چهارچوب‌محور است، اما پر از تبعیض، با نگاه کنترلی. در واقع نمی‌توانم بگویم که این روش بدون نیت بوده، چون رگولاتور به‌خوبی آگاه‌ است که چه ‌کار می‌کند. به نظر من، رگولاتور در کنار کنترل، به‌دنبال تضعیف این حوزه بوده‌ است. رگولاتور عامدانه می‌خواهد یک حوزه در آینده بزرگ‌تر نشود و به سمت کوچک‌شدن برود. بارها گفته‌ایم که این اتفاق می‌افتد و نمی‌توانم بپذیرم که قصد و غرضی در کار نبوده است. چرا نهاد تنظیم‌گر باید ناگهان تصمیم بگیرد که جلوی فعالیت یک حوزه را بگیرد؟ چرا تنظیم‌گر باید با هدف تضعیف یک حوزه جلو بیاید؟

سؤالی که پیش می‌آید این است که چرا چنین اتفاقی افتاده است؟ یک ‌زمان رگولاتور چهارچوب‌هایی گذاشته و اکنون خودش سعی دارد آن چهارچوب‌ها را زمین بزند. آیا روز اول تصور می‌کرده که این حوزه چندان بزرگ نمی‌شود و در حال حاضر غافلگیر شده است؟

شریعتمدار: قطعاً این مسئله وجود دارد. در جلسات صریحاً گفتند که «قرار بود شما تراکنش‌های خرد را انجام دهید» و بچه‌های ما می‌گفتند «کجا چنین قراری گذاشته ‌شده؟ این قرار را بیاورید که ما هم ببینیم». واقعاً هیچ‌جا قرار نشده بود، در هیچ نامه و سندی چنین چیزی قید نشده بود؛ یک تصور ذهنی بود. آن موقع که تنظیم‌گری انجام می‌دادند، صرفاً تراکنش‌های خرد در این عرصه صورت می‌گرفت. پرسیدید که تنظیم‌گر چرا چنین کاری انجام می‌دهد. دلیلش این است که تصمیم گرفته آن حوزه را تضعیف کند. علت را نمی‌دانم، ولی بخشی از قضیه می‌تواند به تضاد منافع مربوط باشد و بخشی هم به مسئله trust  و untrust یعنی پی‌اس‌پی و بانک را مورد اعتماد می‌دانند و لندتک و پرداخت‌یار را «غیرخودی» تلقی می‌کنند.

شاید هم چالش‌هایی که وجود داشته، به‌مرور با گفت‌وگو و راهکارهای سازنده حل ‌نشده و در بخش خصوصی زخم‌هایی به وجود آورده که بی‌اعتنایی به زخم‌ها یکسری پرخاشگری را به وجود آورده است. هیچ تعامل سازنده‌ای بین بخش خصوصی و رگولاتور شکل نگرفته است. تعامل سازنده یعنی اینکه درد من را برطرف کنند، نه اینکه صرفاً حرفم را یک‌ بار بشنوند و کنار بگذارند. وقتی کسب‌وکار من دچار اختلال است و همیشه در ریسک مرگ و نابودی هستیم، گفت‌وگو مشکل‌مان را حل نمی‌کند. یکی از بچه‌ها تمام نامه‌ها و دستورالعمل‌های ابلاغی این حوزه را جمع کرده و می‌بینیم که نزدیک به ۵۰۰ بار نامه، اعلامیه و پیامی مبنی بر یک تغییر یا خطا طی سه سال اتفاق افتاده که اتفاق خیلی بزرگی است؛ یعنی هفته‌ای سه بار!

متشکرم. آقای ترابیان صحبت‌های شما را درباره چالش‌های حوزه پرداخت‌یاری می‌شنویم.

حمیدرضا ترابیان: در تکمیل صحبت آقای شریعتمدار باید عرض کنم که اگر ما نگاهی به شکل‌گیری پرداخت‌یاری داشته باشیم، می‌بینیم که به ‌واسطه خلئی که در بازار وجود داشت، شرکت‌هایی تحت عنوان پرداخت‌یار شکل گرفتند تا بتوانند با خلق سرویس‌های متنوع و خلاقانه نیازهای این بخش از بازار را پوشش بدهند و تا حدی هم عارضه نظام کارمزد را مرتفع کنند؛ چراکه در سیستم جدید این شرکت‌ها می‌بایست کارمزدهایشان را از پذیرندگان می‌گرفتند. به‌هرحال وقتی خلق ارزش می‌کنید، پذیرنده تمایل دارد که بابت آن ارزش، کارمزد پرداخت کند. اما متأسفانه امروز می‌بینیم هر وقت که اسم پرداخت‌یار در بازار می‌آید، نه‌فقط عامه مردم، بلکه حتی مدیران صنعت مالی و بانکی، آنها را به‌عنوان شرکت‌هایی می‌شناسند که اگر نگوییم خودشان خلافکار هستند، دارند به خلافکاران سرویس می‌دهند و هرگز به این موضوع توجه ندارند که همین شرکت‌های پرداخت‌یار، طی چند سال اخیر چقدر به اکوسیستم پرداخت کشور کمک کرده و چقدر سرویس خلق کرده‌اند. واقعاً وضعیت صنعت پرداخت تا قبل از شکل‌گیری پرداخت‌یارها چگونه بود؟

تصویری که از پرداخت‌یارها در بازار شکل ‌گرفته، تصویر خوبی نیست و این وضعیت را حق آنها نمی‌دانیم. نهادهای بالادستی و به‌خصوص شاپرک حمایتی از این حوزه انجام نمی‌دهند. به اعتقاد من، نهادهای بالادستی باید در کنار نظارت، به توسعه اکوسیستم هم کمک کنند. اکوسیستم پرداخت صرفاً به یک ناظم احتیاج ندارد. اگر بانک مرکزی و شاپرک بخواهند به این اکوسیستم کمک کنند، با انبوهی از شرکت‌ها روبه‌رو نیستند، جمع شرکت‌های پرداخت‌یار و پی‌اس‌پی کمتر از ۱۵۰ شرکت است و تعامل با این تعداد شرکت واقعاً کار مشکلی نیست.همان‌طور که گفته شد، مدل کسب‌وکار و رقابت در این بازار نیز دچار مشکل است. طبق سند جامع پرداخت‌یاری، پرداخت‌یار برای دریافت مجوز می‌بایست از سمت یک شرکت پی‌اس‌پی معرفی شده و شرکت پی‌اس‌پی موظف است بر عملکرد پرداخت‌یار نظارت کند و در واقع پی‌اس‌پی «بالاسریِ پرداخت‌یار» محسوب می‌شود. این در حالی است که پرداخت‌یارها باید در بازار با شرکت‌های پی‌اس‌پی‌ رقابت مستقیم کنند و نکته جالب‌تر اینکه برخی سرویس‌های پرداخت نیز صرفاً می‌تواند توسط پی‌اس‌پی‌ها ارائه شود و پرداخت‌یارها این مجوز را ندارند.

انگار دو تا آدم؛ یکی با وزن ۱۵۰ و دیگری با وزن ۵۰ کیلو را داخل رینگ فرستادند تا با هم رقابت کنند و به شخص ۵۰ کیلویی هم گفتند که «حق استفاده از دستت را نداری»، نتیجه از قبل معلوم است. پرداخت‌یارها شکست می‌خورند، از بین می‌روند و بازیگران جدید هم تمایلی به ورود نشان نمی‌دهند. متأسفانه در بازار کنونی، پرداخت‌یار شبیه به یک بچه بی‌سرپرست شده که کسی مسئولیت او را نمی‌پذیرد.

از دیگر مشکلات این حوزه، سند جامع پرداخت‌یاری است.اگر نگاهی به این «سند ۵۰۰ صفحه‌ای» بیندازید، متوجه می‌شوید که واقعاً به بازنویسی نیاز دارد. اگر ما به‌دنبال توسعه و چابکی این اکوسیستم هستیم، نباید «سند» را صرفاً با بوروکراسی شرکت‌های عریض و طویل قدیمی بنویسیم. چرا تمام شرکت‌های چابک را به سمت تبدیل‌شدن به شرکت بوروکراتیک می‌بریم؟ در این چهارچوب‌ها خلق ارزش اتفاق نمی‌افتد. اکنون شرکت‌های پرداخت‌یار به‌جای آنکه ذهن خود را متمرکز بر R&D و خلق سرویس کنند، درگیر این هستند که چطور با موانع و قوانین تبعیض‌آمیز مواجه شده و مشکلات روزمره خود را برطرف کنند. این امر آسیب جدی به اکوسیستم پرداخت کشور، خصوصاً در حوزه نوآوری وارد می‌کند.

از آقای ترابیان ممنونم. آقای آقاجانی نظر شما در این باره چیست؟

امید آقاجانی: دوستان به مهم‌ترین نکاتی که بایست می‌گفتیم، اشاره کردند. بیایید قدری به عقب‌تر برگردیم و ببینیم پرداخت‌یاری چگونه شکل گرفت. همه می‌دانیم که ۱۲ شرکت پی‌اس‌پی از قبل فعالیت می‌کردند و همچنان فعالیت می‌کنند و رگولاتور برای اینکه از زیر فشار محدودیت ندادن مجوز بیرون بیاید، در شرایطی که مرتب مورد بازخواست قرار می‌گرفت که چرا مجوز پی‌اس‌پی جدیدی را نمی‌دهند، تصمیم گرفت مجوز پرداخت‌یاری را به‌عنوان یک سوپاپ اطمینان یا فرصت تنفس ایجاد کند. به اعتقاد من، استراتژی مشخصی پشت این تصمیم وجود نداشت و در این شرایط پرداخت‌یارها به‌عنوان یک موجود ناقص‌الخلقه شکل گرفتند که زودتر از موعد متولد شدند. مدل فعلی پرداخت‌یارها باعث شده روبه‌زوال و نابودی بروند.

اکنون پرداخت‌یارها چگونه فعالیت می‌کنند؟ آمار بهمن‌ماه شاپرک نشان می‌دهد از سه میلیارد و ۲۰۰ میلیون تراکنش که در نظام بانکی کشور اتفاق افتاده، حدود پنج درصد‌ از آنها از نوع CNP و IPG بوده‌اند. به عبارت دیگر تعداد ۱۶۲ میلیون تراکنش سهم رقابت بین شرکت‌های پرداخت و پرداخت‌یاری است.تا جایی که یادم می‌آید از روز اول قرار بود پرداخت‌یارها با این هدف شکل بگیرند که پی‌اس‌پی به فلسفه پی‌اس‌پی‌گری خودش برسد و توسعه زیرساخت و سرمایه‌گذاری انجام دهد و زیرساخت‌های الکترونیکی خود را توسعه دهد و از سوی دیگر کسب‌وکارها را پرداخت‌یارها شکل بدهند، ولی در عمل پرداخت‌یاری به یک بازار خیلی کوچک محدود شده که بیش از ۱۶۲ میلیون تراکنش را دربر نمی‌گیرد.

این ۱۶۲ میلیون که می‌گویید آمار کل پی‌اس‌پی‌هاست!

آقاجانی: نکته همین‌جاست. حسابش را کنید که ۱۲ پی‌اس‌پی از قبل فعالیت می‌کردند و ۱۲۸ شرکت پرداخت‌یار هم اضافه شده‌اند و درمجموع ۱۴۰ شرکت برای `پنج درصد از بازار رقابت می‌کنند. اقیانوس قرمز یعنی همین. عمق فاجعه را اینجا متوجه می‌شویم. رگولاتور دارد چه ‌کار می‌کند؟ رگولاتور می‌بایست تسهیلگری صنعت پرداخت را انجام می‌داد. در وضعیت موجود، این اقیانوس قرمز روزبه‌روز به سمت قرمزتر شدن می‌رود و عمق آن بیشتر می‌شود. همان‌طور که آقای شریعتمدار نیز اشاره کردند، در حال حاضر انتخاب بین «جنس خوب و جنس بد» است. وقتی شرایط را مساوی کنند، طبیعتاً همه به سمت جنس خوب می‌روند. بر همه واضح است که پرداخت‌یارها به‌عنوان حساب واسط شکل گرفتند تا ایده‌های نوین را بال‌وپر دهند.